Аңдатпа

Мақалада қазіргі философиядағы жаттану мәселесі классикалық маркстік мұраны және 1960-жылдардағы кеңестік философияда қалыптасқан теориялық тұжырымдарды сыни тұрғыдан қайта пайымдау контексінде зерттеледі. Зерттеудің мақсаты – жаттанудың мәні, формалары және оны еңсеру мүмкіндіктері туралы түсініктер трансформациясының негізгі үрдістерін анықтау, сондай-ақ қазіргі әлеуметтік және технологиялық үдерістерді талдауда классикалық тұжырымдамалардың эвристикалық әлеуетін айқындау. Зерттеудің әдіснамалық негізін тарихи-философиялық, мәтінтанулық, салыстырмалы және тұжырымдамалық-талдамалық әдістер құрайды. 1980-жылдардың соңынан бастап жаттану мәселесіне деген зерттеушілік қызығушылықтың өзгеру динамикасы қарастырылып, осы феноменнің қазіргі әлеуметтік-философиялық интерпретациялары талданады. Қазіргі философияда дәстүрлі экономикалық және саяси формалармен қатар жаттанудың әлеуметтік, экзистенциалдық, антропологиялық, ақпараттық және технологиялық өлшемдері ажыратылатыны көрсетіледі. Цифрландыру, ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың дамуы және желілік кеңістіктің қалыптасуы жағдайында туындайтын жаттанудың жаңа формаларына ерекше назар аударылады. Жаттанудың мәні мен оның нақты-тарихи көрініс формаларын ажырату қажеттілігі негізделеді. Жаттануды әмбебап әлеуметтік феномен ретінде толық жою мүмкіндігі теориялық тұрғыдан пікірталастық сипатта қалып отырғаны, ал оның нақты формаларын әлеуметтік қатынастар мен институттарды өзгерту, адамның автономиясы мен өзін-өзі жүзеге асыру мүмкіндіктерін кеңейту арқылы еңсеруге немесе олардың ықпалын азайтуға болатыны туралы қорытынды жасалады. Одан арғы зерттеулердің перспективалары әлеуметтік өмірді алгоритмдендіру және жасанды интеллектінің таралуы жағдайындағы жаттануды философиялық тұрғыдан талдаумен байланысты.

Түйін сөздер: жаттану, маркстік философия, қазіргі философия, әлеуметтік философия, ақпараттық қоғам, технологиялық жаттану, цифрландыру, жаттануды еңсеру